Elainabaka
HọcLearn

Tiểu học

6–11 tuổi. Nghĩ có lý lẽ rất tốt trên vật thật, việc thật đã trải qua; còn khó với câu hỏi giả định và ý trừu tượng (Piaget gọi đây là giai đoạn thao tác cụ thể). Học bằng tay làm, mắt thấy, rồi mới tới ký hiệu. (NguồnSource: Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: Piaget, giai đoạn thao tác cụ thể)

Mỗi thẻ ghi rõ ý đó vừa sức, là thử thách vừa tầm (làm được khi có người giỏi hơn đỡ) hay chưa nên ở tuổi này, kèm một việc làm thử ngay và nguồn để tự kiểm.Each card says whether the idea is within reach, a stretch with help, or not yet for this age, with something to try right away and sources to check.

Các ýIdeasChưa nênNot yetỦng hộ tùy tâmSupportNguồn dữ liệuData sources

The learning texts are in Vietnamese.

Học cách học

Cách học có bằng chứng, dùng được cho mọi môn và mọi tuổi.

  1. Tự nhớ lại thay vì đọc lại

    Vừa sứcWithin reach

    Học xong một bài, gấp sách lại và kể cho bố mẹ nghe em vừa học gì. Chỗ nào em không kể được là chỗ cần xem lại.

    Làm thửTry itTối nay gấp vở lại, kể ba điều em học ở lớp hôm nay.

    NguồnSources: Wikipedia, Testing effect; Study Edge, Retrieval practice vs rereading

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

  2. Giảng lại bằng lời của mình

    Vừa sứcWithin reach

    Hiểu một điều rồi, em thử giảng lại cho em nhỏ hoặc cho con gấu bông. Chỗ nào phải dừng lại là chỗ em chưa hiểu hết.

    Làm thửTry itGiảng cho người nhà vì sao mưa xong lại có vũng nước, chỉ dùng từ dễ.

    NguồnSources: Study Edge, Retrieval practice vs rereading, mục Teach it back

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

  3. Học giãn cách

    Vừa sứcWithin reach

    Học bảng cửu chương mỗi ngày một chút thì nhớ lâu hơn học một lèo cả buổi.

    Làm thửTry itMỗi tối ôn một bảng nhân trong 5 phút, làm đủ một tuần.

    NguồnSources: Wikipedia, Spacing effect

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Nghĩ như nhà khoa học

Đoán trước, thử, đổi một thứ mỗi lần, tìm cái không đổi.

  1. Đoán trước rồi mới thử

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Trước khi thả một vật vào chậu nước, đoán xem nó nổi hay chìm, rồi thả thử. Đoán sai cũng tốt: hỏi vì sao mình đoán sai.

    Làm thửTry itThả 5 đồ vật trong nhà vào chậu nước: đoán trước, ghi lại, rồi thử.

    NguồnSources: Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: suy luận giả thuyết - diễn dịch

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

  2. Đổi một thứ mỗi lần

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Muốn biết cây lớn nhanh vì nắng, trồng hai chậu giống hệt nhau, chỉ khác một điều: một chậu để nắng, một chậu để râm.

    Làm thửTry itGieo đậu vào hai cốc giống nhau, một cốc để chỗ nắng, một cốc trong tủ, tưới như nhau, so sau một tuần.

    NguồnSources: Wikipedia, Scientific control

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

  3. Đổi hình không đổi lượng

    Vừa sứcWithin reach

    Đổ một cốc nước sang cốc cao và hẹp, mực nước dâng cao hơn nhưng nước không nhiều hơn. Đổ ngược lại để kiểm.

    Làm thửTry itNặn một cục đất thành sợi dài rồi nặn lại thành viên tròn, cân trước và sau xem có khác không.

    NguồnSources: Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: bảo toàn; Wikipedia, Conservation of mass

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Số và ước lượng

Cảm giác về độ lớn và tốc độ thay đổi, từ gang tay tới đạo hàm.

  1. Ước lượng trước khi tính

    Vừa sứcWithin reach

    Trước khi đo cái bàn, đoán xem nó dài mấy gang tay. Đo xong so với số đã đoán: lần sau sẽ đoán gần hơn.

    Làm thửTry itĐoán rồi đo chiều dài ba đồ vật trong nhà bằng gang tay, ghi số đoán và số đo.

    NguồnSources: Wikipedia, Fermi problem

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

  2. Tỉ lệ và tốc độ thay đổi

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Đi bộ 1 km mất 15 phút thì 2 km mất bao lâu? Hai thứ cùng tăng theo nhau như vậy gọi là tỉ lệ.

    Làm thửTry itNấu cơm cho 2 người cần 1 lon gạo; tính cho 6 người, rồi hỏi bố mẹ xem đúng không.

    NguồnSources: OpenStax, Calculus Volume 1, mục 3.1: Defining the Derivative

    Trên sơ đồ lớp 12On the grade 12 map: Toán: Đạo hàm tại một điểm, Toán: Hạ gradient (gradient descent) · Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Kiểm thông tin

Biết ai nói, dựa vào đâu, và kiểm nhanh trên mạng.

  1. Ai nói, dựa vào đâu?

    Vừa sứcWithin reach

    Nghe một chuyện lạ, hãy hỏi: ai nói vậy? Sao người đó biết? Rồi hỏi thêm một người lớn hoặc tìm trong sách.

    Làm thửTry itKể cho bố mẹ một điều lạ em nghe ở trường, cùng tìm xem nó có đúng không.

    NguồnSources: Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Tư duy phản biện

Hỏi đúng câu, tìm điều người nói coi là đương nhiên.

  1. Hỏi để hiểu (câu hỏi Socrates)

    Vừa sứcWithin reach

    Trẻ hay hỏi “vì sao”. Giữ thói quen đó: hỏi “vì sao em nghĩ thế?” và “làm sao biết được?”.

    Làm thửTry itMỗi tối hỏi bố mẹ một câu “vì sao” về điều em thấy trong ngày.

    NguồnSources: Wikipedia, Socratic questioning

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Kỹ năng sống

Ra quyết định, hiểu cảm xúc của mình, sống cùng người khác.

  1. Ra quyết định và giải quyết vấn đề

    Vừa sứcWithin reach

    Chọn giữa hai việc, như chơi trước hay làm bài trước: nói ra mỗi cách được gì, mất gì, rồi chọn.

    Làm thửTry itCuối tuần, tự chọn một việc cho cả nhà làm và nói vì sao em chọn.

    NguồnSources: Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999)

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

  2. Hiểu cảm xúc của mình

    Vừa sứcWithin reach

    Gọi tên cảm xúc: “em đang giận”, “em đang lo”. Gọi được tên là bước đầu để bình tĩnh lại.

    Làm thửTry itMỗi tối chọn một từ chỉ cảm xúc của em trong ngày và kể vì sao.

    NguồnSources: Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999); Simply Psychology, Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Học từ gốc

Tự học và tìm tới nguồn gốc, miễn phí, đáng tin.

  1. Nguồn học mở, miễn phí, đáng tin

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Cùng bố mẹ xem một bài giảng ngắn của Khan Academy về điều em tò mò, rồi kể lại em hiểu được gì.

    Làm thửTry itChọn một câu hỏi em tò mò, cùng bố mẹ tìm một bài giảng ngắn trả lời nó.

    NguồnSources: OpenStax, About; MIT OpenCourseWare, About; Khan Academy, About

    Ý này ở Cấp 2This idea at the next level →

Chưa nên ở tuổi này (3 ý, dành cho bố mẹ, thầy cô)Not yet at this age (3, for parents and teachers)

Những ý dưới đây chờ tới cấp sau. Đây là lời giải thích vì sao, và người lớn có thể làm gì trong lúc chờ.These ideas wait for a later level. Here is why, and what adults can do meanwhile.

Ủng hộ tùy tâmSupport, if you like

Tùy tâm, không bắt buộc. Mục Học miễn phí và sẽ luôn mở cho mọi người; nếu thấy có ích, bạn có thể quét mã để ủng hộ chi phí làm thêm các môn khác.Entirely optional. This section is free and will stay open to everyone; if it helps you, you can scan the code to support adding more subjects.

Mã QR ủng hộ Elainabaka

Nguồn dữ liệu và giấy phépData sources and license

Dữ liệu là các file chữ (JSON) trong repo meinya-hoc, giấy phép CC BY-SA 4.0. Mỗi ý có ít nhất một nguồn đã mở để kiểm; lời viết lại cho dễ hiểu, không chép nguyên văn sách. Bốn cấp được máy chưng cất từ bản Tổng hợp.The data is plain text (JSON) in the meinya-hoc repository, licensed CC BY-SA 4.0. Every idea cites at least one source that was opened and checked. The four levels are distilled by a script from the full map.

Tải dữ liệuDownload the data: cap/tieu-hoc.json, cap/goc.json

Thấy sai hay thiếu nguồn? Gửi thư tới [email protected].Found a mistake or a missing source? Write to [email protected].