Elainabaka
HọcLearn

Cấp 2

11–15 tuổi. Bắt đầu nghĩ được trên giả thuyết và ý trừu tượng, kiểu “nếu… thì…”, không cần vật thật trước mắt. Khả năng tự giữ tập trung, tự lên kế hoạch còn đang lớn: cần người lớn làm giàn đỡ rồi bớt dần. (NguồnSource: Wikipedia, Piaget's theory of cognitive development)

Mỗi thẻ ghi rõ ý đó vừa sức, là thử thách vừa tầm (làm được khi có người giỏi hơn đỡ) hay chưa nên ở tuổi này, kèm một việc làm thử ngay và nguồn để tự kiểm.Each card says whether the idea is within reach, a stretch with help, or not yet for this age, with something to try right away and sources to check.

Các ýIdeasỦng hộ tùy tâmSupportNguồn dữ liệuData sources

The learning texts are in Vietnamese.

Học cách học

Cách học có bằng chứng, dùng được cho mọi môn và mọi tuổi.

  1. Tự nhớ lại thay vì đọc lại

    Vừa sứcWithin reach

    Đọc lại vở thấy quen chưa chắc đã nhớ. Tự đặt câu hỏi rồi trả lời mà không nhìn vở, sau đó mới mở vở chấm cho mình.

    Làm thửTry itViết 5 câu hỏi về bài hôm nay ra một mặt giấy, mặt kia ghi đáp án; ba hôm sau tự làm lại.

    NguồnSources: Wikipedia, Testing effect; Study Edge, Retrieval practice vs rereading

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Giảng lại bằng lời của mình

    Vừa sứcWithin reach

    Sau mỗi bước giải, tự hỏi vì sao bước này đúng và trả lời thành câu. Chép lời giải thì nhanh, tự giải thích thì mới hiểu.

    Làm thửTry itLấy một bài đã giải, viết bên cạnh mỗi dòng một câu “vì sao”.

    NguồnSources: Study Edge, Retrieval practice vs rereading, mục Teach it back

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  3. Học giãn cách

    Vừa sứcWithin reach

    Đừng dồn ôn vào đêm trước khi kiểm tra. Ôn lại sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần: mỗi lần hơi quên rồi nhớ lại là một lần khắc sâu.

    Làm thửTry itGhi lên lịch ba ngày ôn lại cho bài học hôm nay.

    NguồnSources: Wikipedia, Spacing effect

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Nghĩ như nhà khoa học

Đoán trước, thử, đổi một thứ mỗi lần, tìm cái không đổi.

  1. Đoán trước rồi mới thử

    Vừa sứcWithin reach

    Viết dự đoán thành câu “Nếu… thì…” rồi mới làm. Ở tuổi này đầu óc bắt đầu nghĩ được trên giả thuyết, không cần vật thật trước mắt.

    Làm thửTry itViết một câu “Nếu tưới gấp đôi nước thì cây…”, rồi trồng thử hai chậu.

    NguồnSources: Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: suy luận giả thuyết - diễn dịch

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Đổi một thứ mỗi lần

    Vừa sứcWithin reach

    Thứ em cố ý thay đổi gọi là biến độc lập, thứ em đo gọi là biến phụ thuộc, còn lại phải giữ nguyên. Đổi hai thứ cùng lúc thì không biết thứ nào gây ra kết quả.

    Làm thửTry itThiết kế thí nghiệm xem muối hay đường tan nhanh hơn: ghi rõ cái gì đổi, cái gì giữ nguyên.

    NguồnSources: Wikipedia, Scientific control

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  3. Đổi hình không đổi lượng

    Vừa sứcWithin reach

    Trong phản ứng hóa học, chất này biến thành chất khác nhưng nếu đậy kín thì tổng khối lượng trước và sau không đổi. Nguyên tử không mất đi, chỉ xếp lại.

    Làm thửTry itCân một chai có giấm và một gói bột nở trước và sau khi trộn, nhớ buộc bóng bay kín miệng chai.

    NguồnSources: Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: bảo toàn; Wikipedia, Conservation of mass

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Số và ước lượng

Cảm giác về độ lớn và tốc độ thay đổi, từ gang tay tới đạo hàm.

  1. Ước lượng trước khi tính

    Vừa sứcWithin reach

    Làm tròn số rồi tính nhẩm để biết đáp án cỡ bao nhiêu. Máy tính ra 4.000 mà em ước chừng 400 thì phải kiểm lại.

    Làm thửTry itLàm tròn giá các món trong một hóa đơn, tính nhẩm tổng, so với tổng thật.

    NguồnSources: Wikipedia, Fermi problem

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Tỉ lệ và tốc độ thay đổi

    Vừa sứcWithin reach

    Vận tốc là quãng đường chia thời gian: một tỉ lệ có đơn vị. Trên đồ thị quãng đường theo thời gian, đường càng dốc là đi càng nhanh.

    Làm thửTry itGhi quãng đường đi học sau mỗi phút, vẽ đồ thị, tìm đoạn em đi nhanh nhất.

    NguồnSources: OpenStax, Calculus Volume 1, mục 3.1: Defining the Derivative

    Trên sơ đồ lớp 12On the grade 12 map: Toán: Đạo hàm tại một điểm, Toán: Hạ gradient (gradient descent) · Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Kiểm thông tin

Biết ai nói, dựa vào đâu, và kiểm nhanh trên mạng.

  1. Ai nói, dựa vào đâu?

    Vừa sứcWithin reach

    Sự thật là điều kiểm được: con số, ngày tháng, ảnh gốc. Ý kiến là thích, ghét, đánh giá. Một bài viết hay trộn hai thứ này để ý kiến trông như sự thật.

    Làm thửTry itLấy một bài quảng cáo, gạch chân câu nào là sự thật, câu nào là ý kiến.

    NguồnSources: Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Đọc ngang: kiểm nhanh trên mạng (SIFT)

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Gặp tin giật gân trên mạng: dừng lại trước khi chia sẻ, mở một thẻ mới, tìm xem báo khác có đưa tin không.

    Làm thửTry itLần tới thấy một tin lạ, mở thẻ mới tìm thêm hai nguồn trước khi kể cho bạn.

    NguồnSources: Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Tư duy phản biện

Hỏi đúng câu, tìm điều người nói coi là đương nhiên.

  1. Hỏi để hiểu (câu hỏi Socrates)

    Vừa sứcWithin reach

    Khi tranh luận, thay vì cãi, hỏi bạn: “Ý bạn là gì?”, “Bạn dựa vào đâu?”, “Nếu đúng thế thì sao?”.

    Làm thửTry itLần tới tranh luận với bạn, dùng ít nhất hai câu hỏi trên trước khi nói ý mình.

    NguồnSources: Wikipedia, Socratic questioning

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Tìm điều được coi là đương nhiên

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Câu “Bạn A điểm cao vì đi học thêm” coi như đương nhiên là không còn lý do nào khác. Thử nghĩ ra một lý do khác.

    Làm thửTry itTìm một câu quảng cáo, viết ra điều nó coi là đương nhiên.

    NguồnSources: Damian Gordon, Paul-Elder Critical Thinking Framework

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Kỹ năng sống

Ra quyết định, hiểu cảm xúc của mình, sống cùng người khác.

  1. Ra quyết định và giải quyết vấn đề

    Vừa sứcWithin reach

    Viết các lựa chọn ra giấy, mỗi cái ghi được gì và mất gì, chọn một, rồi một tuần sau xem lại kết quả.

    Làm thửTry itDùng cách này cho một việc thật: chọn câu lạc bộ, chọn cách ôn thi.

    NguồnSources: Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999)

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Hiểu cảm xúc của mình

    Vừa sứcWithin reach

    Tuổi dậy thì cảm xúc lên xuống mạnh, vùng não giúp kiềm chế còn đang lớn. Khi đang giận, đợi một lúc rồi mới nói hay quyết.

    Làm thửTry itLần tới khi giận, đếm chậm tới mười và hít thở trước khi trả lời.

    NguồnSources: Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999); Simply Psychology, Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Học từ gốc

Tự học và tìm tới nguồn gốc, miễn phí, đáng tin.

  1. Nguồn học mở, miễn phí, đáng tin

    Vừa sứcWithin reach

    Khi sách giải thích khó hiểu, tìm một nguồn khác giải thích cùng điều đó, như Khan Academy. Hai cách giải thích khác nhau giúp hiểu rõ hơn.

    Làm thửTry itChọn một bài em thấy khó, tìm thêm một nguồn giải thích khác và so hai cách.

    NguồnSources: OpenStax, About; MIT OpenCourseWare, About; Khan Academy, About

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

  2. Tự học: tự đặt mục tiêu, tự đánh giá

    Thử thách vừa tầmA stretch, with help

    Tự đặt một mục tiêu nhỏ cho tuần, ví dụ đọc xong một chương, cuối tuần tự kiểm xem đạt chưa và vì sao.

    Làm thửTry itViết một mục tiêu học cho tuần này lên giấy dán ở bàn học.

    NguồnSources: Wikipedia, Self-directed learning (andragogy); Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: giàn đỡ (scaffolding)

    Ý này ở Cấp 3This idea at the next level →

Ủng hộ tùy tâmSupport, if you like

Tùy tâm, không bắt buộc. Mục Học miễn phí và sẽ luôn mở cho mọi người; nếu thấy có ích, bạn có thể quét mã để ủng hộ chi phí làm thêm các môn khác.Entirely optional. This section is free and will stay open to everyone; if it helps you, you can scan the code to support adding more subjects.

Mã QR ủng hộ Elainabaka

Nguồn dữ liệu và giấy phépData sources and license

Dữ liệu là các file chữ (JSON) trong repo meinya-hoc, giấy phép CC BY-SA 4.0. Mỗi ý có ít nhất một nguồn đã mở để kiểm; lời viết lại cho dễ hiểu, không chép nguyên văn sách. Bốn cấp được máy chưng cất từ bản Tổng hợp.The data is plain text (JSON) in the meinya-hoc repository, licensed CC BY-SA 4.0. Every idea cites at least one source that was opened and checked. The four levels are distilled by a script from the full map.

Tải dữ liệuDownload the data: cap/cap-2.json, cap/goc.json

Thấy sai hay thiếu nguồn? Gửi thư tới [email protected].Found a mistake or a missing source? Write to [email protected].