{
 "cap": "cap-2",
 "ten": "Cấp 2",
 "tuoi": "11–15 tuổi",
 "dau_oc": "Bắt đầu nghĩ được trên giả thuyết và ý trừu tượng, kiểu “nếu… thì…”, không cần vật thật trước mắt. Khả năng tự giữ tập trung, tự lên kế hoạch còn đang lớn: cần người lớn làm giàn đỡ rồi bớt dần.",
 "nguon_cap": [
  {
   "ten": "Wikipedia, Piaget's theory of cognitive development",
   "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Piaget%27s_theory_of_cognitive_development",
   "doc": "2026-10-14"
  }
 ],
 "tu_goc": "goc.json",
 "goc_cap_nhat": "2026-10-15",
 "giay_phep": "CC BY-SA 4.0",
 "ghi_chu": "File do tools/chung_cat.py sinh từ goc.json: sửa goc.json rồi chạy lại, đừng sửa tay.",
 "mach": [
  {
   "id": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Học cách học",
   "mo_ta": "Cách học có bằng chứng, dùng được cho mọi môn và mọi tuổi."
  },
  {
   "id": "khoa-hoc",
   "ten": "Nghĩ như nhà khoa học",
   "mo_ta": "Đoán trước, thử, đổi một thứ mỗi lần, tìm cái không đổi."
  },
  {
   "id": "so-uoc-luong",
   "ten": "Số và ước lượng",
   "mo_ta": "Cảm giác về độ lớn và tốc độ thay đổi, từ gang tay tới đạo hàm."
  },
  {
   "id": "kiem-tin",
   "ten": "Kiểm thông tin",
   "mo_ta": "Biết ai nói, dựa vào đâu, và kiểm nhanh trên mạng."
  },
  {
   "id": "phan-bien",
   "ten": "Tư duy phản biện",
   "mo_ta": "Hỏi đúng câu, tìm điều người nói coi là đương nhiên."
  },
  {
   "id": "ky-nang-song",
   "ten": "Kỹ năng sống",
   "mo_ta": "Ra quyết định, hiểu cảm xúc của mình, sống cùng người khác."
  },
  {
   "id": "hoc-tu-goc",
   "ten": "Học từ gốc",
   "mo_ta": "Tự học và tìm tới nguồn gốc, miễn phí, đáng tin."
  }
 ],
 "nodes": [
  {
   "id": "tu-nho-lai",
   "mach": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Tự nhớ lại thay vì đọc lại",
   "bam": "9aa4c6ca0247",
   "vung": "vua",
   "loi": "Đọc lại vở thấy quen chưa chắc đã nhớ. Tự đặt câu hỏi rồi trả lời mà không nhìn vở, sau đó mới mở vở chấm cho mình.",
   "lam_thu": "Viết 5 câu hỏi về bài hôm nay ra một mặt giấy, mặt kia ghi đáp án; ba hôm sau tự làm lại.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Testing effect",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Testing_effect",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Study Edge, Retrieval practice vs rereading",
     "url": "https://getstudyedge.com/blog/retrieval-practice-vs-rereading",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "giang-lai",
   "mach": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Giảng lại bằng lời của mình",
   "bam": "e2d0f241fe71",
   "vung": "vua",
   "loi": "Sau mỗi bước giải, tự hỏi vì sao bước này đúng và trả lời thành câu. Chép lời giải thì nhanh, tự giải thích thì mới hiểu.",
   "lam_thu": "Lấy một bài đã giải, viết bên cạnh mỗi dòng một câu “vì sao”.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Study Edge, Retrieval practice vs rereading, mục Teach it back",
     "url": "https://getstudyedge.com/blog/retrieval-practice-vs-rereading",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "gian-cach",
   "mach": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Học giãn cách",
   "bam": "4085d8940969",
   "vung": "vua",
   "loi": "Đừng dồn ôn vào đêm trước khi kiểm tra. Ôn lại sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần: mỗi lần hơi quên rồi nhớ lại là một lần khắc sâu.",
   "lam_thu": "Ghi lên lịch ba ngày ôn lại cho bài học hôm nay.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Spacing effect",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Spacing_effect",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "doan-truoc",
   "mach": "khoa-hoc",
   "ten": "Đoán trước rồi mới thử",
   "bam": "2b479c9170dd",
   "vung": "vua",
   "loi": "Viết dự đoán thành câu “Nếu… thì…” rồi mới làm. Ở tuổi này đầu óc bắt đầu nghĩ được trên giả thuyết, không cần vật thật trước mắt.",
   "lam_thu": "Viết một câu “Nếu tưới gấp đôi nước thì cây…”, rồi trồng thử hai chậu.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: suy luận giả thuyết - diễn dịch",
     "url": "https://pressbooks.cuny.edu/infantandchilddevelopmentcitytech/chapter/temporary-chapter-7-part-1/",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "doi-mot-thu",
   "mach": "khoa-hoc",
   "ten": "Đổi một thứ mỗi lần",
   "bam": "0c78367f809b",
   "vung": "vua",
   "loi": "Thứ em cố ý thay đổi gọi là biến độc lập, thứ em đo gọi là biến phụ thuộc, còn lại phải giữ nguyên. Đổi hai thứ cùng lúc thì không biết thứ nào gây ra kết quả.",
   "lam_thu": "Thiết kế thí nghiệm xem muối hay đường tan nhanh hơn: ghi rõ cái gì đổi, cái gì giữ nguyên.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Scientific control",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Scientific_control",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "bao-toan",
   "mach": "khoa-hoc",
   "ten": "Đổi hình không đổi lượng",
   "bam": "1b90466f4d5e",
   "vung": "vua",
   "loi": "Trong phản ứng hóa học, chất này biến thành chất khác nhưng nếu đậy kín thì tổng khối lượng trước và sau không đổi. Nguyên tử không mất đi, chỉ xếp lại.",
   "lam_thu": "Cân một chai có giấm và một gói bột nở trước và sau khi trộn, nhớ buộc bóng bay kín miệng chai.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: bảo toàn",
     "url": "https://pressbooks.cuny.edu/infantandchilddevelopmentcitytech/chapter/temporary-chapter-7-part-1/",
     "doc": "2026-10-14"
    },
    {
     "ten": "Wikipedia, Conservation of mass",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_mass",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "uoc-luong",
   "mach": "so-uoc-luong",
   "ten": "Ước lượng trước khi tính",
   "bam": "afec3a4608c2",
   "vung": "vua",
   "loi": "Làm tròn số rồi tính nhẩm để biết đáp án cỡ bao nhiêu. Máy tính ra 4.000 mà em ước chừng 400 thì phải kiểm lại.",
   "lam_thu": "Làm tròn giá các món trong một hóa đơn, tính nhẩm tổng, so với tổng thật.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Fermi problem",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Fermi_problem",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "ti-le-thay-doi",
   "mach": "so-uoc-luong",
   "ten": "Tỉ lệ và tốc độ thay đổi",
   "bam": "c0720685fa39",
   "vung": "vua",
   "loi": "Vận tốc là quãng đường chia thời gian: một tỉ lệ có đơn vị. Trên đồ thị quãng đường theo thời gian, đường càng dốc là đi càng nhanh.",
   "lam_thu": "Ghi quãng đường đi học sau mỗi phút, vẽ đồ thị, tìm đoạn em đi nhanh nhất.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "OpenStax, Calculus Volume 1, mục 3.1: Defining the Derivative",
     "url": "https://openstax.org/books/calculus-volume-1/pages/3-1-defining-the-derivative",
     "doc": "2026-10-13"
    }
   ],
   "lien_ket": [
    "toan:dao-ham",
    "toan:gradient-descent"
   ]
  },
  {
   "id": "ai-noi",
   "mach": "kiem-tin",
   "ten": "Ai nói, dựa vào đâu?",
   "bam": "7199fdb4e7f7",
   "vung": "vua",
   "loi": "Sự thật là điều kiểm được: con số, ngày tháng, ảnh gốc. Ý kiến là thích, ghét, đánh giá. Một bài viết hay trộn hai thứ này để ý kiến trông như sự thật.",
   "lam_thu": "Lấy một bài quảng cáo, gạch chân câu nào là sự thật, câu nào là ý kiến.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT",
     "url": "https://checkplease.neocities.org/older-projects/sift-method/",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "doc-ngang",
   "mach": "kiem-tin",
   "ten": "Đọc ngang: kiểm nhanh trên mạng (SIFT)",
   "bam": "5994803c4855",
   "vung": "thu-thach",
   "loi": "Gặp tin giật gân trên mạng: dừng lại trước khi chia sẻ, mở một thẻ mới, tìm xem báo khác có đưa tin không.",
   "lam_thu": "Lần tới thấy một tin lạ, mở thẻ mới tìm thêm hai nguồn trước khi kể cho bạn.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT",
     "url": "https://checkplease.neocities.org/older-projects/sift-method/",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "hoi-socrates",
   "mach": "phan-bien",
   "ten": "Hỏi để hiểu (câu hỏi Socrates)",
   "bam": "3baf2161e44a",
   "vung": "vua",
   "loi": "Khi tranh luận, thay vì cãi, hỏi bạn: “Ý bạn là gì?”, “Bạn dựa vào đâu?”, “Nếu đúng thế thì sao?”.",
   "lam_thu": "Lần tới tranh luận với bạn, dùng ít nhất hai câu hỏi trên trước khi nói ý mình.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Socratic questioning",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Socratic_questioning",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "gia-dinh-an",
   "mach": "phan-bien",
   "ten": "Tìm điều được coi là đương nhiên",
   "bam": "2345d0793705",
   "vung": "thu-thach",
   "loi": "Câu “Bạn A điểm cao vì đi học thêm” coi như đương nhiên là không còn lý do nào khác. Thử nghĩ ra một lý do khác.",
   "lam_thu": "Tìm một câu quảng cáo, viết ra điều nó coi là đương nhiên.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Damian Gordon, Paul-Elder Critical Thinking Framework",
     "url": "https://www.damiantgordon.com/EducationalModels/CriticalThinking/PaulElder/index.html",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "ra-quyet-dinh",
   "mach": "ky-nang-song",
   "ten": "Ra quyết định và giải quyết vấn đề",
   "bam": "eea753f87624",
   "vung": "vua",
   "loi": "Viết các lựa chọn ra giấy, mỗi cái ghi được gì và mất gì, chọn một, rồi một tuần sau xem lại kết quả.",
   "lam_thu": "Dùng cách này cho một việc thật: chọn câu lạc bộ, chọn cách ôn thi.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999)",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Life_skills",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "hieu-cam-xuc",
   "mach": "ky-nang-song",
   "ten": "Hiểu cảm xúc của mình",
   "bam": "16ba4f57fc72",
   "vung": "vua",
   "loi": "Tuổi dậy thì cảm xúc lên xuống mạnh, vùng não giúp kiềm chế còn đang lớn. Khi đang giận, đợi một lúc rồi mới nói hay quyết.",
   "lam_thu": "Lần tới khi giận, đếm chậm tới mười và hít thở trước khi trả lời.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999)",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Life_skills",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Simply Psychology, Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development",
     "url": "https://www.simplypsychology.org/piaget.html",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "nguon-mo",
   "mach": "hoc-tu-goc",
   "ten": "Nguồn học mở, miễn phí, đáng tin",
   "bam": "0a3be7e57e7a",
   "vung": "vua",
   "loi": "Khi sách giải thích khó hiểu, tìm một nguồn khác giải thích cùng điều đó, như Khan Academy. Hai cách giải thích khác nhau giúp hiểu rõ hơn.",
   "lam_thu": "Chọn một bài em thấy khó, tìm thêm một nguồn giải thích khác và so hai cách.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "OpenStax, About",
     "url": "https://openstax.org/about",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "MIT OpenCourseWare, About",
     "url": "https://ocw.mit.edu/about/",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Khan Academy, About",
     "url": "https://www.khanacademy.org/about",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "tu-hoc",
   "mach": "hoc-tu-goc",
   "ten": "Tự học: tự đặt mục tiêu, tự đánh giá",
   "bam": "34af947289b7",
   "vung": "thu-thach",
   "loi": "Tự đặt một mục tiêu nhỏ cho tuần, ví dụ đọc xong một chương, cuối tuần tự kiểm xem đạt chưa và vì sao.",
   "lam_thu": "Viết một mục tiêu học cho tuần này lên giấy dán ở bàn học.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Self-directed learning (andragogy)",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Self-directed_learning",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: giàn đỡ (scaffolding)",
     "url": "https://pressbooks.cuny.edu/infantandchilddevelopmentcitytech/chapter/temporary-chapter-7-part-1/",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  }
 ],
 "chua_nen": []
}