{
 "cap": "cap-3",
 "ten": "Cấp 3",
 "tuoi": "15–18 tuổi",
 "dau_oc": "Lập luận trừu tượng và kiểm giả thuyết có hệ thống; vùng não điều khiển (vỏ não trước trán) vẫn đang hoàn thiện nên cảm xúc mạnh dễ làm lệch quyết định. Đây là lúc nối các môn với nhau và với đời sống.",
 "nguon_cap": [
  {
   "ten": "Simply Psychology, Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development",
   "url": "https://www.simplypsychology.org/piaget.html",
   "doc": "2026-10-14"
  }
 ],
 "tu_goc": "goc.json",
 "goc_cap_nhat": "2026-10-15",
 "giay_phep": "CC BY-SA 4.0",
 "ghi_chu": "File do tools/chung_cat.py sinh từ goc.json: sửa goc.json rồi chạy lại, đừng sửa tay.",
 "mach": [
  {
   "id": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Học cách học",
   "mo_ta": "Cách học có bằng chứng, dùng được cho mọi môn và mọi tuổi."
  },
  {
   "id": "khoa-hoc",
   "ten": "Nghĩ như nhà khoa học",
   "mo_ta": "Đoán trước, thử, đổi một thứ mỗi lần, tìm cái không đổi."
  },
  {
   "id": "so-uoc-luong",
   "ten": "Số và ước lượng",
   "mo_ta": "Cảm giác về độ lớn và tốc độ thay đổi, từ gang tay tới đạo hàm."
  },
  {
   "id": "kiem-tin",
   "ten": "Kiểm thông tin",
   "mo_ta": "Biết ai nói, dựa vào đâu, và kiểm nhanh trên mạng."
  },
  {
   "id": "phan-bien",
   "ten": "Tư duy phản biện",
   "mo_ta": "Hỏi đúng câu, tìm điều người nói coi là đương nhiên."
  },
  {
   "id": "ky-nang-song",
   "ten": "Kỹ năng sống",
   "mo_ta": "Ra quyết định, hiểu cảm xúc của mình, sống cùng người khác."
  },
  {
   "id": "hoc-tu-goc",
   "ten": "Học từ gốc",
   "mo_ta": "Tự học và tìm tới nguồn gốc, miễn phí, đáng tin."
  }
 ],
 "nodes": [
  {
   "id": "tu-nho-lai",
   "mach": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Tự nhớ lại thay vì đọc lại",
   "bam": "9aa4c6ca0247",
   "vung": "vua",
   "loi": "Cảm giác đọc thấy dễ gọi là ảo tưởng trôi chảy: não quen mặt chữ chứ chưa chắc lấy ra được. Luyện nhớ lại khó hơn đọc lại nhưng nhớ lâu hơn.",
   "lam_thu": "Trước khi ôn một chương, viết ra giấy trắng mọi thứ em còn nhớ trong 10 phút, rồi mới mở sách tìm chỗ thiếu.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Testing effect",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Testing_effect",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Study Edge, Retrieval practice vs rereading",
     "url": "https://getstudyedge.com/blog/retrieval-practice-vs-rereading",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "giang-lai",
   "mach": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Giảng lại bằng lời của mình",
   "bam": "e2d0f241fe71",
   "vung": "vua",
   "loi": "Chọn một khái niệm, giảng như cho người mới học, chỗ vấp thì quay lại sách, rồi giảng lại gọn hơn. Lặp tới khi giảng trơn tru không nhìn vở.",
   "lam_thu": "Ghi âm 2 phút giảng một khái niệm khó, nghe lại, đánh dấu chỗ nói vòng vo.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Study Edge, Retrieval practice vs rereading, mục Teach it back",
     "url": "https://getstudyedge.com/blog/retrieval-practice-vs-rereading",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "gian-cach",
   "mach": "hoc-cach-hoc",
   "ten": "Học giãn cách",
   "bam": "4085d8940969",
   "vung": "vua",
   "loi": "Lên lịch ôn cho cả học kỳ: bài cũ quay lại vài tuần một lần, xen lẫn với bài mới. Xen kẽ các dạng bài cũng giúp phân biệt khi nào dùng cách nào.",
   "lam_thu": "Mỗi chủ nhật làm 5 câu của các chương cũ trước khi học chương mới.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Spacing effect",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Spacing_effect",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "doan-truoc",
   "mach": "khoa-hoc",
   "ten": "Đoán trước rồi mới thử",
   "bam": "2b479c9170dd",
   "vung": "vua",
   "loi": "Một giả thuyết tốt phải nói trước kết quả nào sẽ làm nó sai. Ghi điều đó ra trước khi làm, để không tự lừa mình bằng cách giải thích lại sau.",
   "lam_thu": "Trước một bài thí nghiệm trên lớp, ghi kết quả nào sẽ làm em bỏ dự đoán của mình.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: suy luận giả thuyết - diễn dịch",
     "url": "https://pressbooks.cuny.edu/infantandchilddevelopmentcitytech/chapter/temporary-chapter-7-part-1/",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "doi-mot-thu",
   "mach": "khoa-hoc",
   "ten": "Đổi một thứ mỗi lần",
   "bam": "0c78367f809b",
   "vung": "vua",
   "loi": "Ngoài đời nhiều thứ không giữ nguyên được, nên “hai việc đi cùng nhau” chưa chắc “việc này gây ra việc kia”. Luôn hỏi: còn yếu tố nào khác thay đổi cùng lúc?",
   "lam_thu": "Tìm một bài báo nói “A làm tăng B”, viết ra hai yếu tố khác có thể gây ra B.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Scientific control",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Scientific_control",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "bao-toan",
   "mach": "khoa-hoc",
   "ten": "Đổi hình không đổi lượng",
   "bam": "1b90466f4d5e",
   "vung": "vua",
   "loi": "Năng lượng, điện tích, động lượng đều có định luật bảo toàn. Gặp bài khó, hỏi đại lượng nào không đổi từ đầu tới cuối rồi viết phương trình cho nó.",
   "lam_thu": "Giải lại một bài con lắc bằng bảo toàn năng lượng thay vì tính lực, so độ dài hai lời giải.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: bảo toàn",
     "url": "https://pressbooks.cuny.edu/infantandchilddevelopmentcitytech/chapter/temporary-chapter-7-part-1/",
     "doc": "2026-10-14"
    },
    {
     "ten": "Wikipedia, Conservation of mass",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Conservation_of_mass",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "uoc-luong",
   "mach": "so-uoc-luong",
   "ten": "Ước lượng trước khi tính",
   "bam": "afec3a4608c2",
   "vung": "vua",
   "loi": "Bài toán Fermi: ước lượng thứ không đo được, như có bao nhiêu thợ chỉnh đàn piano ở một thành phố, bằng cách chia thành các con số đoán được rồi nhân lại. Sai lệch lớn cho thấy giả định nào cần kiểm.",
   "lam_thu": "Ước lượng một năm cả trường dùng bao nhiêu tờ giấy, ghi từng con số đoán và lý do.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Fermi problem",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Fermi_problem",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "ti-le-thay-doi",
   "mach": "so-uoc-luong",
   "ten": "Tỉ lệ và tốc độ thay đổi",
   "bam": "c0720685fa39",
   "vung": "vua",
   "loi": "Đạo hàm là tốc độ thay đổi tức thời: độ dốc của đồ thị tại đúng một điểm. Xem nút Đạo hàm trên sơ đồ lớp 12 để thấy nó nối sang vận tốc và tốc độ phản ứng.",
   "lam_thu": "Trên đồ thị quãng đường của em, vẽ tiếp tuyến tại một điểm và đọc vận tốc lúc đó.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "OpenStax, Calculus Volume 1, mục 3.1: Defining the Derivative",
     "url": "https://openstax.org/books/calculus-volume-1/pages/3-1-defining-the-derivative",
     "doc": "2026-10-13"
    }
   ],
   "lien_ket": [
    "toan:dao-ham",
    "toan:gradient-descent"
   ]
  },
  {
   "id": "ai-noi",
   "mach": "kiem-tin",
   "ten": "Ai nói, dựa vào đâu?",
   "bam": "7199fdb4e7f7",
   "vung": "vua",
   "loi": "Hỏi thêm: người nói được gì nếu ta tin? Bằng chứng là số liệu gốc hay lời kể lại? Có nguồn độc lập nào xác nhận không?",
   "lam_thu": "Chọn một tin về sức khỏe trên mạng, tìm nguồn gốc của con số trong đó.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT",
     "url": "https://checkplease.neocities.org/older-projects/sift-method/",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "doc-ngang",
   "mach": "kiem-tin",
   "ten": "Đọc ngang: kiểm nhanh trên mạng (SIFT)",
   "bam": "5994803c4855",
   "vung": "vua",
   "loi": "Áp đủ bốn bước SIFT. Đừng tin trang tự giới thiệu về mình, đừng đánh giá qua tên miền hay giao diện đẹp: trang nào cũng tự khen được.",
   "lam_thu": "Chọn một trang web lạ, làm đủ bốn bước SIFT trong 5 phút, ghi lại em tìm thấy gì.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Check, Please! (Mike Caulfield), phương pháp SIFT",
     "url": "https://checkplease.neocities.org/older-projects/sift-method/",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "hoi-socrates",
   "mach": "phan-bien",
   "ten": "Hỏi để hiểu (câu hỏi Socrates)",
   "bam": "3baf2161e44a",
   "vung": "vua",
   "loi": "Sáu loại câu hỏi: làm rõ, giả định, bằng chứng, góc nhìn khác, hệ quả, và hỏi lại chính câu hỏi. Mỗi loại soi một phần khác của lập luận.",
   "lam_thu": "Lấy một bài nghị luận, viết mỗi loại một câu hỏi về nó.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Socratic questioning",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Socratic_questioning",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "gia-dinh-an",
   "mach": "phan-bien",
   "ten": "Tìm điều được coi là đương nhiên",
   "bam": "2345d0793705",
   "vung": "vua",
   "loi": "Theo mô hình Paul và Elder, mỗi lập luận có mục đích, câu hỏi, thông tin, giả định, khái niệm, suy luận, hệ quả và góc nhìn. Soát từng phần theo các chuẩn: rõ ràng, chính xác, đủ sâu, có logic.",
   "lam_thu": "Phân tích một bài báo theo tám phần trên, ghi phần nào yếu nhất.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Damian Gordon, Paul-Elder Critical Thinking Framework",
     "url": "https://www.damiantgordon.com/EducationalModels/CriticalThinking/PaulElder/index.html",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "ra-quyet-dinh",
   "mach": "ky-nang-song",
   "ten": "Ra quyết định và giải quyết vấn đề",
   "bam": "eea753f87624",
   "vung": "vua",
   "loi": "Quyết định lớn như chọn ngành, chọn trường: viết tiêu chí trước, hỏi người đã đi đường đó, thử nhỏ trước khi cam kết.",
   "lam_thu": "Hỏi hai người đang học ngành em thích: một ngày của họ thế nào, điều gì họ ước biết sớm hơn.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999)",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Life_skills",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "hieu-cam-xuc",
   "mach": "ky-nang-song",
   "ten": "Hiểu cảm xúc của mình",
   "bam": "16ba4f57fc72",
   "vung": "vua",
   "loi": "Áp lực thi cử là thật. Nhận ra dấu hiệu căng thẳng của mình (mất ngủ, cáu gắt) và có sẵn cách đối phó: ngủ đủ, vận động, nói chuyện với người tin cậy.",
   "lam_thu": "Viết ra ba dấu hiệu cho biết em đang căng thẳng và một việc giúp em dịu lại.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Life skills (danh sách của WHO, 1999)",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Life_skills",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Simply Psychology, Piaget's Theory and Stages of Cognitive Development",
     "url": "https://www.simplypsychology.org/piaget.html",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "nguon-mo",
   "mach": "hoc-tu-goc",
   "ten": "Nguồn học mở, miễn phí, đáng tin",
   "bam": "0a3be7e57e7a",
   "vung": "vua",
   "loi": "Đọc thử giáo trình đại học nhập môn của OpenStax cho môn em thích: viết cho người mới bắt đầu, có bài tập, miễn phí, tiếng Anh dễ đọc.",
   "lam_thu": "Đọc chương 1 của một giáo trình OpenStax về môn em định học đại học.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "OpenStax, About",
     "url": "https://openstax.org/about",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "MIT OpenCourseWare, About",
     "url": "https://ocw.mit.edu/about/",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Khan Academy, About",
     "url": "https://www.khanacademy.org/about",
     "doc": "2026-10-15"
    }
   ]
  },
  {
   "id": "tu-hoc",
   "mach": "hoc-tu-goc",
   "ten": "Tự học: tự đặt mục tiêu, tự đánh giá",
   "bam": "34af947289b7",
   "vung": "vua",
   "loi": "Lập kế hoạch học theo tháng, ghi lại cách nào hiệu quả với mình, bỏ cách không hiệu quả. Đây là siêu nhận thức: nghĩ về cách mình nghĩ và học.",
   "lam_thu": "Cuối tháng viết nửa trang: cách học nào em giữ, cách nào em bỏ.",
   "nguon": [
    {
     "ten": "Wikipedia, Self-directed learning (andragogy)",
     "url": "https://en.wikipedia.org/wiki/Self-directed_learning",
     "doc": "2026-10-15"
    },
    {
     "ten": "Infant and Child Development (CUNY City Tech), chương 7: giàn đỡ (scaffolding)",
     "url": "https://pressbooks.cuny.edu/infantandchilddevelopmentcitytech/chapter/temporary-chapter-7-part-1/",
     "doc": "2026-10-14"
    }
   ]
  }
 ],
 "chua_nen": []
}